Lê Đức Cường cuongctcclh VT TeamSub
NHỮNG THỬ THÁCH CỦA CUỘC SỐNG
TÌM ĐƯỜNG
Kết thúc một ngày nữa ở Châu Phi
những loài săn mồi đã sẵn sàng cho màn đêm.
Những con khỉ đầu chó đang trèo lên
những cành cây và bầy chim đang bay về tổ
tất cả những con vật này dều dựa vào
đôi mắt của chúng để tìm đường xung quanh
như là thực tế tôi đang làm vậy
Chỉ chốc lát nữa thôi, trời sẽ hoàn toàn tối.
Không có đuốc, tôi sẽ phải rất thận trọng
để không phải đi loạng choạng trong bóng tối
Nhưng không phải loài vật nào cũng dựa vào thị giác.
Một số loài dựa vào các giác quan khác để tìm đường đi.
Và một lát nữa thôi, chúng sẽ mạo hiểm ra ngoài.
Linh cẩu đốm. Chúng hầu như đi săn về đêm.
Chúng có thể di chuyển tới 60 dặm trong một đêm,
và chúng dựa rất nhiều vào khứu giác để tìm đường đi.
Đặc biệt mùi chỉ đường của các con khác nói cho chúng biết
những con linh cẩu khác đã đi đường này.
Chúng bổ sung dấu hiệu của chúng bằng cách
đánh dấu vào cỏ từ một tuyến dưới đuôi.
Những đăng kí này sẽ lưu lại tới một tháng,
vậy nên mỗi điểm đánh dấu chứa đầy thông tin
về việc chúng đến và đi kể từ khi chúng ở đây lần cuối cùng.
Linh cẩu còn để lại nước tiểu và phân ở những nơi đặc biệt.
Với chúng, bằng những chiếc mũi cực nhạy,
những vị trí được đánh dấu này soi sáng
như ánh đèn chiếu tới hàng dặm trong sự tối tăm của màn đêm.
Vượn cáo galagos.
Chúng dùng con đường mòn quen thuộc qua các cành cây
và đánh dấu chúng rất cẩn thận.
Chúng cố tình đi tiểu lên bàn tay
Bây giờ mỗi cành cây chúng đi qua đều bị ám mùi.
Kẻ đột nhập sẽ nhanh chóng bị phát hiện và truy đuổi.
Tất cả các thành viên đều chú ý đánh hơi ai đang ở xung quanh
và liệu xem có con vượn cái nào trong thời kì sinh sản.
Loài sâu bướm cũng đang di chuyển trong màn đêm,
hành quân ra khỏi chỗ trú để đi kiếm thức ăn.
Khi chúng đã ngốn sạch một bụi lá,
một con trinh sát bắt đầu đi tìm nguồn thức ăn mới.
Tuyến thơm ở phía sau để lại một vạch mùi
Điều đó có lợi cho sâu trinh sát bởi nhờ đó,
nó có thể tìm được đường trở về tổ
Một chiếc lá, một bữa ăn.
Sau khi đã ăn no, nó thẳng tiến trở về,
đi theo chính vạch mùi của nó.
Nhưng nó vẫn tiếp tục để lại mùi phía sau mình.
Các con sâu bướm còn lại có thể phân biệt được
giữa một dải đơn với một dải kép.
Do đó chúng cũng có thể biết rằng kẻ tạo ra mùi này
liệu đã có một bữa ngon trước khi về hay không.
Và vì thế chúng biết dải mùi có thể dẫn chúng
đến nơi có thức ăn hay không.
Trước đó khá lâu, một mạng lưới đường mòn
có mùi bao phủ khắp cành cây,
đảm bảo cho loài sâu bướm không tốn thì giờ
không ngừng lao tới nguồn thức ăn
Khứu giác không phải là cách duy nhất
để có thể tìm đường trong bóng tối.
Cái hang khổng lồ này ở Borneo là nhà của loài chim
sử dụng một hệ thống hoàn toàn khác.
Chúng là loài chim yến.
Bây giờ đang là buổi chiều,
và hàng nghìn con ùa vào trong hang để trú ngụ.
Lúc này vẫn còn đủ ánh sáng bên ngoài
cho chúng nhìn và chúng tương đối yên lặng,
nhưng hãy lắng nghe chúng khi tôi theo chúng
vào sâu trong bóng tối của cái hang.
(TIẾNG LÁCH CÁCH)
Những chiếc thang xây bởi những người
thu gom tổ yến để làm món yến xào
Chúng dẫn xuống một cái bục ọp ẹp,
nhầy nhụa chênh vênh 180 feet so với sàn của hang,
dọc theo những cái tổ gắn chặt vào tường đá
Âm thanh lách cách bạn có thể nghe
là của những con chim khi chúng bay liệng
trong bóng tối đen như mực.
Mỗi con chim tự định hướng bằng cách
nghe tiếng vang chính chúng tạo ra
khi tiếng kêu của chúng va đập vào tường đá của hang.
Thật đáng ngạc nhiên,
mỗi con có thể phân biệt âm của mình
với tất cả các con chim còn lại.
Thế nên mặc dù có cả triệu chim yến trong hang này,
mỗi con đều có thể tìm được đường
trở về chính tổ của mình trong bóng tối.
(DIN 0F CLICKING)
Chim không phải là loài duy nhất
đã tiến hóa để định vị bằng tiếng vang.
Nó được phát triển đầu tiên
bởi một loài động vật có vú – những con dơi.
Biển màu hồng này là những con dơi trơ trụi vừa mới sinh.
Con dơi mẹ phải tìm được đường trong hang
nhờ những luồng gió di chuyển trong hang
và đậu ngay cạnh dơi con của mình để cho chúng bú.
Định vị bằng tiếng vang của dơi
phát triển hơn chim yến rất nhiều.
Thứ nhất, chúng có đôi tai lớn luôn cử động
để thu được những âm dù nhỏ nhất.
Thứ hai, chúng có các vành cấu tạo phức tạp xung quanh mũi
để tập trung các tín hiệu âm thành tín hiệu radio chính xác.
Quan trọng hơn cả,
tần số âm thanh chúng sử dụng cao hơn rất nhiều.
Kết quả là, việc định vị bằng tiếng vang của dơi
hiệu quả hơn nhiều so với chim yến.
Vào buổi chiều, khi chim yến trở về tổ
vì chúng không thể nhìn đường kiếm ăn,
lũ dơi bấy giờ mới bắt đầu bay ra ngoài kiếm ăn.
Với khả năng định vị bằng tiếng vang,
chúng có thể tìm và bắt côn trùng
kích thước nhỏ hơn 1/2 mm trong đêm tối.
Hang không phải nơi duy nhất luôn tối.
Những con sông lớn nhất thế giới cũng vậy.
Phần lớn con sông Amazon bị bao phủ bởi lớp bùn dày đặc,
và ở đây, một loài động vật khác cũng phát triển
khả năng định vị bằng tiếng vang.
Loài cá heo sông có một phần nhô ra ở trước đầu
được sử dùng để truyền sóng siêu âm.
(CLICKING)
Mặc dù nó gần như bị mù,
định vị bằng tiếng vang giúp nó tránh các vật cản trên đường
và bắt được cả những con cá nhỏ nhất.
Con sông này còn là nhà
của những loài có thể di chuyển được dễ dàng trong bóng tối.
Có tới vài trăm loài cá trê ở Amazon
và tất cả chúng đều có những chiếc râu dài.
Một vài con, râu mọc trên cổ, tìm kiếm con mồi trong cát.
Số khác, râu mọc trên mũi,
vươn về phía trước để dò vật cản mà chúng phải tránh.
Ở đây trên sông Amazon, có những loài các khác
sử dụng cách thức khác thường nhất để định vị.
Sống giữa mớ bòng bong những rễ cây
và cành cây chằng chịt của rừng ngập nước,
chúng không tìm đường đi bằng cách tiếp xúc,
thông qua khứu giác hay bằng thị giác,
hoặc bằng tiếng vang, mà là dùng dòng điện.
Và tôi có thể bắt chúng bằng một dụng cụ thế này.
Khi tôi bật nó lên, thiết bị này
sẽ truyền chuỗi xung điện từ một trong hai đầu
mà với lũ cá đặc biệt nhạy cảm với dòng điện sẽ bị hấp dẫn.
Hãy xem
(LÁCH CÁCH)
Và chúng đây rồi, chỉ sau vài giây.
Loài cá chình điện, dài 6 feet.
Chúng có thể phóng điện mạnh gây giật làm tê liệt
và thậm chí giết chết con mồi
Chúng phát ra những tín hiệu điện
có điện thế thấp giúp chúng nhìn nhận xung quanh
và thậm chí có thể nhận ra nhau
Vậy nên với tôi chúng rất thú vị.
Điện trường mà chúng tạo ra xung quanh chúng
bị thay đổi bởi bất cứ một vật gì trong nước,
và chúng phát hiện những thay đổi này
bằng một dải các tế bào cảm ứng dọc theo sườn.
Tại những nơi tối tăm cũng như khi trời tối,
động vật đã phát triển rất nhiều kĩ thuật đa dạng để dò đường.
Nhưng với rất nhiều động vật,
thời gian hoạt động không phải ban đêm mà là ban ngày.
Loài chuột chù voi nâu đỏ của châu Phi
dùng mắt để dò đường trong khi di chuyển nhanh trong các lỗi dẫn.
Nó dành 3/4 thời gian hoạt động
để giữ mạng lưới đường mòn của mình thông thoáng.
Chỉ đơn thuần một cành cây nhỏ
có thể làm vướng chân và gây ra thảm họa.
Sự an toàn của nó phụ thuộc vào việc
hiểu rõ từng khúc cua hay chỗ rẽ của đường mòn
thế nên chúng có thể vượt qua hầu hết các kẻ thù,
ví dụ như diều hâu
Đáng chú ý hơn cả, nếu chúng thực sự bị đe dọa
khi một con chim đang lao xuống, chúng có thể đi đường tắt,
bỏ con đường này và đi vào lối khác để đánh lừa kẻ thù
Loài chuột chù voi có một trí nhớ tốt
về bố trí của mạng lưới đường đi
giống như chúng ta ở trong khu phố của mình vậy
Nắm bắt điều này không chỉ có lợi
để thoát khỏi những kẻ ăn thịt,
mà nó còn có giá trị trong việc tìm kiếm thức ăn.
Vào mùa thu, trong những thân cây sồi nước Anh,
chim giẻ cùi tìm và chôn quả đầu,
mỗi con có một chỗ dấu bí mật và che phủ bởi lá cây.
Trong một mùa, một con chim giẻ cùi
sẽ chôn hàng nghìn quả đầu
ở những nơi khác nhau trong khắp lãnh thổ của nó.
Nó làm vậy để dự trữ thức ăn cho những tháng mùa đông.
Ngay cả trong mùa xuân và đầu mùa hè,
nó tiếp tục tìm lại thức ăn dự trữ.
Chim giẻ cùi phải nhớ được chúng ở đâu
để tìm lại quả đầu nhiều nhất có thể.
Cũng giống như chúng ta nhớ vị trí một của hàng
bằng cách gắn nó với các tòa nhà lớn như nhà thờ
vì thế, giẻ cùi dùng những cây thật nổi bật làm dấu
và thường chôn các quả đầu quanh những cây đó
Giẻ cùi sống ở những nơi có những đặc trưng riêng biệt,
nhưng không phải loài nào cũng may mắn như thế
Đây hẳn là nơi dễ bị lạc nhất trên thế giới.
Tôi đang ở giữa biển cát mênh mông phía đông Sahara.
Ngay sau tôi, về phía nam,
từng đợt cồn cát trải dài hàng trăm dặm.
Thật khó hình dung nơi nào có ít đặc trưng hơn nơi này.
Và với nhiệt độ lên đến 50 độ C vào ban ngày
bị lạc ở đây chẳng khác nào tìm đến cái chết.
Thế nhưng, đây lại là nhà
của một trong những nhà bộ hành ấn tượng nhất,
một loài kiến thường ra khỏi nhà từ những đụn cát đó
và bắt đầu một cuộc hành trình đường bộ dài nhất
trong các loài côn trùng.
Chúng được gọi là kiến sa mạc Cataglyphis,
chúng ra ngoài vào giữa ngày khi các loài côn trùng khác
chết vì kiệt sức dưới nhiệt độ cao.
Kiến sa mạc tìm kiếm những nạn nhân này
khi thời tiết nóng đến nỗi thậm chí chúng phải
tìm một nơi trú ẩn khỏi mặt đất đang bị đốt cháy
Đầu tiên, nó lục tìm ngẫu nhiên trên mặt cát.
Nhưng khi nó tìm thấy con mồi kiệt sức,
thật ngạc nhiên,nó ngay tức khắc thẳng tiến về tổ
Thời tiết trên sa mạc nóng tới mức loài kiến này
buộc phải trở về tổ càng nhanh càng tốt
nếu không muốn đánh cược với tử thần.
Cuộc thám hiểm này tương đương với hành trình ta
đi bộ 40 dặm trong một vùng hoàn toàn không có nét gì đặc biệt.
Và loài kiến dù chúng có lang thang tìm kiếm thức ăn
chúng vẫn có thể trở về tổ.
Làm sao mà chúng có thể làm được như vậy?
Nào, hãy quan sát kĩ hơn một con kiến trong hành trình này.
Nó dừng lại và rẽ.
Dừng và rẽ.
Khi nó rẽ, nó hướng về mặt trời và kiểm tra vị trí của mình.
Nó tiếp tục di chuyển
chú ý tới mặt trời và ánh sáng phát ra.
Nó có thể đo được khoảng cách giữa các điểm dừng
và luôn luôn xác định vị trí của mặt trời mọi lúc.
Khi tìm thấy thức ăn, nó tính toán rất nhanh chóng
để tìm ra con đường về nhà chính xác và ngắn nhất.
Nếu bạn có thể dùng một chiếc đèn hiệu
luôn luôn bên cạnh như mặt trời,
thì chắc chắn bạn sẽ không còn bị giới hạn
khi trở về ngôi nhà quen thuộc.
Bạn có thể mạo hiểm đến những nơi chưa từng biết,
hay đi xa để tìm những nguồn thức ăn mới.
Giờ đây những hành trình lớn có thể thực hiện được
Con ngài đầu lâu sống ở Châu phi,
nhưng mỗi năm, đôi khi chúng đi tìm lãnh thổ mới,
bay qua biển Địa Trung Hải,
giữ cho mặt trời lặn luôn ở bên trái.
Chúng bay suốt đêm, và dùng mặt trăng để
không lạc khỏi hướng bay về phương Bắc
Chúng tiếp tục tới Châu Âu,
bay cao hơn qua dãy An pơ và sau đó tới Pháp
Tốc độ chỉ khoảng 15 dặm một giờ,
nhưng chúng tiếp tục một cách bền bỉ
Sau vài tuần, một vài trong số chúng có thể vượt qua Channel.
Giờ, chúng kiệt sức và chúng tìm thấy
1 cảnh tượng - chính xác hơn - 1 mùi không thể cưỡng lại được.
Một tổ ong mật
(tiếng vo ve)
Những hành khách đói khát
đã hồi phục năng lượng của chúng từ mật ong trộm được
trước khi nó bắt đầu tìm kiếm
những cây khoai tây mà ở đó chúng có thể đẻ trứng.
Những con ong mật không chỉ định hướng bằng mặt trời.
Chúng dùng mặt trời để truyền những chỉ dẫn cho nhau.
Khi một kẻ cướp phá tìm ra một nguồn mật ong thơm mát
trong một bông hoa còn đang chúm chím
Nó ăn no nê và bay về tổ nhờ quan sát vị trí của mặt trời.
Và ở trong tổ, nó nhảy
Nó đung đưa sao cho người của nó
làm thành một góc so với phương thẳng đứng
nói cho những con ong khác biết rằng,
để tìm được thức ăn mới, chúng phải bay theo đúng góc đó
so với mặt trời.
Vì thế, những con ong thợ khác đã chứng kiến điệu nhảy
có thể bay thẳng tới bông hoa đó
Thời gian dần trôi, mặt trời, tất nhiên, chuyển động
Trong bóng tối của tổ ong,
những kẻ cướp phá đầu tiên tiếp tục điệu nhảy trong vài giờ
chúng không thể nhìn thấy mặt trời đang dịch chuyển.
Nhưng, thật ngạc nhiên tương ứng với sự chuyển động của mặt trời
vũ công đã thay đổi không ngừng hướng của điệu nhảy của chúng
Vì thế luồng ong thợ khởi hành liên tục,luôn bay đúng đường
Tất cả những loài vật định hướng nhờ mặt trời
phải có khả năng thích ứng theo chuyển động của mặt trời.
Tất nhiên không phải ai cũng nhìn thấy mặt trời
Bạn làm thế nào?
Trong trường hợp, nếu bạn sống dưới nước?
Nơi biển lặng không quá sâu của Bahamas
là nơi cư ngụ của những con tôm hùm có gai
Những con tôm hùm thích nơi nước lặng và sạch
nhưng vào mùa thu, Bahamas có những trận bão lớn quét qua.
Đột ngột thay, vì nước ngày càng trở nên đục hơn,
những con tôm hùm quyết định rời đi
và tìm chỗ trú ngụ ở mực nước sâu hơn.
Chúng thường bắt đầu vào buổi tối di chuyển thành từng cặp.
Đến buổi sáng, các cặp đã hợp thành những hàng dọc dài
Chúng xếp thành 30 đến 40 hàng kiên cố,
thẳng tiến tới vùng sâu hơn phía đại dương.
Dường như chúng biết đường nhờ hướng tổng thể
của dòng nước và sóng biển,
thứ luôn ổn định ở độ sâu này.
Từng hàng tôm nối vào nhau thành những hàng dài hơn.
Thỉnh thoảng 60 con tôm hùm
sẽ thành một hàng sau những hàng khác.
Cuộc di cư diễn ra trong vài ngày mỗi năm
Và sau đó toàn bộ nền phá lại bao phủ
bởi những hàng tôm hành quân tương tự.
Di chuyển theo hàng làm giảm
sức cản của nước tác động lên một cá thể tới gần một nửa.
Nhưng có một lí do khác khiến chúng hành quân theo cách này
Nếu chúng gặp nguy hiểm,
chúng có thể hình thành những vòng tròn phòng thủ
Cá hỏa tiễn (cá bò), một trong những kẻ thù chính của tôm hùm.
Nó muốn tấn công những cái chân dễ bị tổn thương
nhưng nó ít có cơ hội vượt qua những cái râu như mũi lê chìa ra
Nhưng nếu chỉ là một người bộ hành đơn lẻ, chúng sẽ gặp vấn đề
Trước hết, nó bị tước vũ khí.
Và sau đó, phần còn lại thật đơn giản
Có những kẻ khác sẵn sàng đớp thịt từ những cái chân bị gãy
Chỉ trong vài phút, tất cả còn lại chỉ là cái vỏ không.
Khi kẻ sống sót tới chỗ trú ẩn ở
dải đã ngầm trải dài dưới đại dương sâu thẳm,
chúng rời bỏ đoàn lữ hành
và mỗi con đi tìm cuộc sống riêng của mình.
Từng con một, bò xuống dốc để tới những độ sâu lớn hơn
nơi chúng an toàn tránh những cơn bão khuấy tung
mặt nước cách chúng hàng trăm feet phía trên.
Tôm hùm di chuyển khoảng 30 dặm
Nhưng rõ ràng chúng chưa bao giờ
là những kẻ di cư xa nhất dưới đại dương
Những dải đá ngầm này là bãi thức ăn của rùa xanh.
Giống như tôm hùm, chúng không sinh sản ở đây.
Để làm việc đó, chúng phải rời dải đá ngầm
và tiến ra đại dương sâu thẳm.
Những con ở bờ biển phía Đông của miền Nam nước Mỹ
bơi hàng nghìn dặm để đến được
hòn đảo nhỏ bé Ascension giữa Đại Tây Dương
Những con khác ở Thái Bình Dương hướng đến quần đảo Galapagos
Chúng thường xuyên trồi lên mặt nước để thở,
Và vào những lúc trồi lên đó,
chúng có thể nhìn thấy mặt trời để xác định phương hướng.
Hướng của sóng biển và sóng cồn cũng có thể sử dụng để định hướng
Nhưng chúng cũng bơi ở những tầng nước sâu hơn,
và tận dụng những dòng biển mạnh mẽ để di chuyển.
Trong lòng biển xanh sâu thẳm,
chúng cũng có thể được chỉ dẫn bởi từ trường trái đất.
Chúng có những phần tử ôxít sắt ở đầu,
và những phần tử đó rất nhạy cảm với
từ trường trái đất, giống như la bàn từ.
Khi ở gần các đảo, chúng có thể dò ra luồng nước ngọt ở các đảo,
dù rất ít.
Khi bơi, cảm nhận về nước ngày càng rõ ràng,
và cuối cùng chúng cũng đến được nguồn nước dồi dào của Galapagos.
Ở đây chúng gặp gỡ, và giao phối.
Những bãi biển được che chở cung cấp nơi làm tổ cho những con cái.
Những tuần sau đó, sau khi các con trưởng thành
tiếp tục chuyến thám hiểm đại dương,
các con non đào đường chui lên mặt đất.
Khi trở về biển,
chúng cảm nhận hương vị của nước miền duyên hải,
thứ sẽ đi theo chúng ít nhất 30 năm.
Vì chỉ sau 30 năm, chúng mới sẵn sàng sinh sản.
Và rồi chúng sẽ dùng những ký ức đó để trở lại,
tìm kiếm bạn tình và làm tổ
ở chính bãi biển chúng được sinh ra.
Đây là vùng cực bắc, Spitzbergen.
Lúc này đang là nửa đêm,
dù mặt trời vẫn đang chiếu sáng.
Chúng tôi chỉ cách điểm cực bắc 600 dặm.
Biển được bao phủ bởi băng hầu như quanh năm.
Nhưng giờ là mùa hè, băng tan dần
Và giờ cũng là lúc nhạn Bắc cực đến đây làm tổ.
Đó là một hành trình bay rất xa của nhạn Bắc cực.
Không loài chim nào làm tổ
ở phương bắc xa như loài chim này.
Chúng có lý do để làm như vậy.
Ánh sáng ban ngày chiếu suốt 24 giờ,
nghĩa là 24 giờ có thể tìm kiếm thức ăn cho chim non.
Nhu cầu kiếm cá ăn không bao giờ dừng.
Biển Baren dồi dào tới mức
lũ chim non ở đây phát triển nhanh hơn tất cả
các nơi khác trong phạm vi của nhạn Bắc cực.
Con chim non này, mới vài ngày tuổi,
chỉ trong vài tuần nữa, trước khi băng giá trở lại
nó sẽ bắt đầu bay về phương nam để đi tới vùng đất
càng xa nơi đây càng tốt để tránh bỏ mạng nơi đây.
Đầu tháng Tám, bóng tối bao phủ trở lại và nhiệt độ hạ dần.
Biển sẽ nhanh chóng bị băng tuyết bao phủ và không thể bắt cá.
Chim nhạn phải rời đi và bắt đầu cuộc hành trình
12,000 dặm về phương nam.
Những con non, sau khi liên tục
được cho ăn và lớn nhanh như thổi
giờ đã đủ lớn để theo bố mẹ.
Từ Spitzbergen, chúng bay đến Norway,
rồi bay tiếp theo phương nam xuống những bờ biển Scandinavia,
qua nước Anh, đến phía nam châu Âu và bắc Phi.
Đó là chuyến bay liên tục trong 2 tháng,
và những con chim ăn, uống và ngủ ngay ở biển.
Chúng tiếp tục bay, men bờ biển xuống Mũi Hảo Vọng
và rồi bay qua Nam Cực.
Thực tế, chúng sẽ lại một lần nữa bắt gặp băng tuyết.
Băng tuyết Nam Cực.
Chúng bay theo hướng mặt trời
đến nơi tận cùng của lục địa phương Nam
Nơi đây, đương nhiên mùa hè chỉ mới bắt đầu.
Và một lần nữa,việc bắt cá diễn ra suốt ngày đêm
Suốt tám tháng trong năm,
những thợ săn cá chăm chỉ này
không bao giờ nhìn thấy mặt trời lặn.
Và rồi, một lần nữa,
những con trưởng thành lại bắt đầu cuộc hành trình 12,000 dặm.
trở lại Spitzbergen để sinh sản.
Những con chim bố mẹ rất quan tâm đến việc bảo vệ tổ
Chúng đẻ trứng chỉ cách vài inch so với tổ năm trước.
Khi bay đến Nam Cực, đôi chim bị tách rời.
Nhưng chúng lại đoàn tụ khi trở lại đây
trên đống đá cuội của chúng.
Hơn thế, chúng làm như vậy năm này qua năm khác.
Một đôi chim ở Spitzbergen được biết
đã làm như vậy suốt 18 năm.
Việc tìm đường chính xác như vậy
không chỉ đơn giản là biết hướng đi.
Chúng còn phải biết chúng đang ở đâu.
Ngoài một chiếc la bàn, chúng cần một cái bản đồ.
Tóm lại, chúng phải tự làm hoa tiêu cho mình.
Con chim ruồi hung đỏ này
có một bản đồ lộ trình của dãy núi Rocky trong đầu.
Nó sử dụng tấm bản đồ đó để bay từ Mexico đến tận đây, Alaska,
nơi cũng xa về phía bắc như Spitzbergen.
Không một loài chim nhiệt đới nào táo bạo di
chuyển xa về phương bắc đến vậy,
và nó trải qua mùa hè ở đây.
Trong vài tuần ngắn ngủi, nguồn mật hoa
và côn trùng dồi dào được tận dụng để nuôi những con non
Chỉ có con mái nuôi con,
đến tháng Sáu, chim trống có thể bắt đầu
chuyến bay 4,000 dặm trở về phía nam đến Mexico.
Con mái ở lại thêm một tuần nữa để nuôi con.
Sau đó nó sẽ rời khỏi tổ, những con non sẽ bay theo sau.
Nếu so sánh về kích thước cơ thể,
thì cuộc di trú của chim ruồi còn đáng ngạc nhiên hơn cả nhạn biển.
Chúng theo các dãy núi, phân nửa chúng bay dưới dãy Rocky
số khác bay gần bờ biển hơn, men theo dãy Sierra Nevada
Với những con chim chỉ nặng 3 gram,
chuyến bay cần lượng năng lượng rất lớn,
và chúng phải tìm hoa để tiếp năng lượng.
Trên những đỉnh núi, tuyết tan đã lộ ra
những bãi cỏ nơi các loài hoa bắt đầu nở.
Chỉ ở nơi đây, và vào lúc này,
chúng mới có thể lấy được số mật hoa cần thiết.
Các con non khám phá những đồng cỏ này
trong chuyến bay đầu tiên về phương Nam.
Thường thường, một con chim sẽ trở về lại đồng cỏ
mà nó đã đi qua mỗi năm.
Chúng tiếp tục bay về phía Nam
men theo các hẻm núi ở Utah và Colorado.
Những hình ảnh vĩ đại của tự nhiên này
chắc hẳn là dấu ấn khó có thể quên
trong tấm bản đồ đường đi của chúng
để có thể tìm đường với độ chính xác như vậy.
Sau hai tháng, chúng đến được những ngọn núi phía nam Mexico,
nơi chúng sẽ trú đông.
Đây là vùng nhiệt đới dồi dào
với rất nhiều loài hoa có thể lấy mật trong mùa đông.
Những con chim này không chỉ quay về 1 khu vực chung chung
Mỗi mùa đông, các con chim quay lại những bụi hoa trước đó.
Chúng có ý thức bảo vệ chủ quyền rất cao,
sử dụng nơi đậu để bảo vệ lãnh thổ của mình,
cảnh báo những kẻ xâm lấn.
Một tấm bản đồ lớn trong đầu
giúp chúng trở lại con đường đi đến Mexico,
và những kiến thức về lãnh thổ
giúp những con chim ruồi
trở lại bụi hoa trước đó.
Nhưng không phải tất cả các loài chim đều có thể ghi nhớ
các đặc điểm tự nhiên như là một tấm bản đồ để đi di trú.
Những con chim hải âu lớn di trú trên biển.
Và 1 trong số chúng được biết như là loài di cư giỏi nhất
Nơi đây ở mũi Taiaroa tại South Island, New Zealand, năm 1937,
một con chim hải âu mái nhỏ được đeo vòng nhận dạng
Trong 8 năm, nó bay vòng đi vòng lại ở lục địa Nam cực
cho đến khi nó sẵn sàng sinh sản.
Vào năm đó, nó đã đẻ lần đầu tiên ở đây
Trong nửa thế kỉ từ khi đó, nó trở lại nơi đây mỗi năm,
giữa những lần đó lại thêm
những chuyến bay vòng quanh Nam Cực
Nó được biết đến với cái tên đầy trìu mến: Cụ Bà.
Năm nay nó chưa xuất hiện,
và có lẽ nó vẫn đang ngoài biển.
Nhưng nó chắc chắn là loài động vật di trú giỏi nhất
mà chúng ta từng biết đến.
Tất cả các con chim hải âu lớn đều là
những nhà kỹ thuật hàng không xuất sắc.
Bằng những thiết bị có thể định vị bằng vệ tinh,
chúng ta đã biết một con hải âu lớn có thể bay
800 dặm để kiếm mồi cho con non,
và vẫn có thể tìm đường trở lại tổ của mình
trên một hòn đảo nhỏ bé bị cô lập trong
cả vùng đất trống trải rộng lớn Nam Cực.
Có thể là chúng nhận ra những đặc điểm
của các đợt sóng trên mặt biển.
Có lẽ các đám mây ở những hòn đảo giữa đại dương đã giúp chúng,
bởi vì những đám mây có thể nhìn thấy từ nhiều dặm.
Cũng có thể là mặt trời giúp chúng định hướng.
Càng gần cực, độ cao của mặt trời vào giữa trưa càng giảm dần.
Do đó nếu có cảm nhận chính xác về thời gian,
độ cao của mặt trời sẽ cho biết vĩ độ.
Cho đến nay, chưa có một bằng chứng nào cho thấy
chim có thể định hướng bằng cách đó.
Dù vậy, chúng thực sự có những khả năng ấn tượng
về việc sử dụng thông tin về bầu trời
...dù là ngày hay đêm.
Có bằng chứng cho thấy
nhiều con chim non nhìn lên bầu trời khi còn ở trong tổ
và học cách định hướng bằng các ngôi sao.
Điều này khó hơn rất nhiều so với sử dụng mặt trời.
Có hàng nghìn ngôi sao trên bầu trời.
Dù vậy, một số con non học mô hình
vị trí các ngôi sao trên bầu trời.
Mỗi con non có thể chọn cho mình một chòm sao riêng,
và quan sát khi những chòm sao đó xoay quay trên bầu trời.
Bằng cách liên hệ vị trí của chòm sao với sao Hôm,
ngôi sao luôn ở vị trí cố định,
các con chim non luôn tìm ra hướng Bắc mà
không cần đến đồng hồ sinh học.
Tại bán cầu nam, chúng sử dụng
mảng bầu trời đêm mà các ngôi sao quay quanh đó.
Đó là một khả năng quan sát đáng ngạc nhiên,
cho đến khi được bố mẹ chúng dạy dỗ.
Dù là sử dụng mặt trời hay sao, la bàn hay một trí nhớ rất chi tiết,
các loài vật đã có những chuyến đi với độ chính xác vô cùng cao.
Ngay cả những loài khá đơn giản cũng có thể định hướng
với trình độ mà con người mới đạt đến trong vài thế kỉ.
Và một trong những chuyến đi phi thường nhất của động vật là ở đây.
Ngọn thác này nằm ở bờ tây Ireland
là chướng ngại cuối cùng của cuộc hành trình
đã trải quả 6,000 dặm bắt đầu từ ba năm trước
ở bờ bên kia Đại Tây Dương.
Bạn có thể cho rằng loài cá có thể có một chuyến đi xa đến như vậy
và vượt qua được ngọn thác thế này
chắc hẳn phải là một loài mạnh mẽ, to lớn.
Vâng, chúng đây.
Những con lươn con.
Vào thời điểm này trong năm, con sông Irish,
cũng như mọi con sống khác ở miền tây châu Âu,
có hàng triệu con thế này .
Và những tảng đá đã tạo nên những xa lộ chật cứng
mà chúng phải cố sức vượt qua.
Những con lươn con bắt đầu cuộc hành trình
ở những vùng nước ấm, tù đọng
giữa Bermuda và Tây Ấn, biển Sargasso.
Nơi đây, ở độ sâu 2,000 feet, lươn bắt đầu đẻ trứng.
Những con mới nở khác xa so với con trưởng thành
Chúng không có vây, ngoại trừ một cái tua
chạy xung quanh cơ thể trong suốt hình lá của chúng.
Trong hai năm, chúng di chuyển sang phía Đông, qua Đại Tây Dương
được hỗ trợ bởi dòng biển Gulf Stream.
Khi chúng đến được lục địa châu Âu, chúng trở nên thon hơn,
vây đã phát triển, và chúng bắt đầu giống lươn hơn.
Ở những bờ biển này, chúng có thể cảm nhận được vị của nước ngọt.
Có vẻ như chúng bị cuốn hút vào đó,và bơi vào các cửa sông.
Nhưng giờ mọi việc trở nên khó khăn hơn.
Chúng không còn được hỗ trợ bởi các dòng biển.
Giờ chúng phải bơi ngược dòng theo các con sông.
Và khi chuyển từ cuộc sống nước mặn sang nước ngọt,
các chất tạo ra trong cơ thể chúng cũng thay đổi.
Hàng nghìn hàng nghìn con sẽ chết bởi lý do này hay lý do khác.
Chỉ có một số nhỏ còn có thể tiếp tục.
Khi con sông hẹp lại,
cuộc chiến với dòng nước càng trở nên khó khăn hơn.
Chúng tiếp tục cuộc hành trình suốt ngày đêm.
Hàng triệu con bơi qua những thị trấn ven sông mà chúng ta không để ý.
Ở dưới chân thác, chúng tập trung trong các vũng lầy,
chuẩn bị luồn qua thảm thực vật dày đặc ở bờ sông.
Khi vượt qua được chướng ngại vật cuối cùng này,
chúng tới được thượng nguồn với thức ăn và nơi trú ẩn
nơi chúng nghỉ lại, phát triển thành
những con lươn trưởng thành.
Chúng ở lại nơi này trong bảy năm.
Cho đến một mùa thu, nhu cầu sinh sản thực sự thôi thúc...
và chúng bắt đầu cuộc hành trình dài trở về Sargasso.
Động lực trở về biển cả mạnh đến nỗi
chúng sẽ vượt qua cả hồ và những bãi cỏ đẫm sương,
nếu điều đó là cần thiết để có thể trở lại biển khơi.
Chúng bơi xuống những con sông,
vượt qua các cửa sông và trở lại biển khơi.
Khi những con lươn trưởng thành bơi xuyên qua dải đá ngầm,
chúng biến mất một cách kì lạ.
Chưa từng có ai bắt được một con lươn
ở cách hơn 50 dặm tính từ bờ biển.
Có thể đó là vì chúng bơi ở độ sâu
mà lưới bình thường không thể tới được,
và chúng cũng không thể bị bắt bởi
lưỡi câu và mồi vì chúng không ăn gì nữa.
Nhưng làm thế nào mà chúng có thể định hướng
trên những chuyến đi đáng ngạc nhiên đến vậy?
Những con lươn con không được cha mẹ chúng dẫn đường
bởi chúng tự vượt qua Đại Tây Dương.
Những con đã trưởng thành
cũng không thể tự định hướng bằng mặt trời hay sao
bởi chúng bơi ở độ sâu mà từ đó không thể nhìn thấy bầu trời.
Có thể chúng có được 1 loại la bàn riêng.
Có thể chúng có một khả năng cảm nhận mà ta chưa xác định được.
Chúng ta vẫn còn phải tìm hiểu rất nhiều về cách
mà động vật tìm đường cho mình trong những chuyến đi.
cuongctcclh@gmail.com www.viettorrent.vn Biên tập và chỉnh theo sub V của HTT